Inombolo ongayaziyo ikushayile — ingabe kufanele ushaye emuva?
Inombolo ongayaziyo ikushayele yashaywa yacima ngomzuzwana, noma ikushiyele i-missed call. Ingozi yokushaya emuva ngeke ihlale isobala. Nakhu okufanele ukucabangele ngaphambi kokucindezela 'call back'.
Qaphela i-'Wangiri' — i-missed call scam
I-scam ebizwa ngokuthi 'Wangiri' (igama lesiJapane elisho 'shaya ucime') iyasebenza naseNingizimu Afrika. Inombolo ikushayela imizuzwana embalwa bese icima ngenhloso yokuthi ushaye emuva. Uma ushaya emuva, ungaxhumeka kunombolo ekhokhisa imali enkulu (premium-rate), futhi ucingo luyolitha imali yakho ye-airtime ngokushesha.
Izimpawu ezijwayelekile: ucingo oluvela kunombolo yaphesheya ongayaziyo (eqala ngo-+), olulodwa olushaya lucime, noma izinombolo ezivela emazweni ongenabo ubuhlobo nawo. Ungasheshi ushaye emuva ngokungacabangi.
Uma kuyinto ebalulekile, umuntu osemthethweni uzokushiyela umyalezo we-voicemail noma akuthumelele i-SMS noma i-WhatsApp. Indlela engcono: faka inombolo ku-Google noma ku-app ekutshela ukuthi ngubani oshayayo ngaphambi kokuphendula noma ushaye emuva.
Izinombolo zaphesheya neziphuma ku-internet
Izinombolo eziqala ngo-+ ezivela emazweni ongawazi zifanele zicushelwe ngokukhethekile. Eminye imikhonyovu isebenzisa izinombolo ze-VoIP (zenethiwekhi) ezingabukeka njengezasekhaya kodwa ezilawulwa izigebengu.
Izinombolo zaseNingizimu Afrika zivamise ukuqala ngo-+27 noma u-0. Ukube uthola ucingo oluthi luvela ebhange noma ku-SARS kodwa lusebenzisa inombolo yangaphandle eyinqaba, lokho kuyisexwayiso esikhulu.
Yenza i-app ikusebenzele
Esikhundleni sokubuyekeza inombolo ngayinye ngesandla, vumela i-app yokuhlunga amakholi iyihlolele wena. I-Allociao iqwala ngokuzenzakalelayo abathengisi nezinombolo ezifihliwe, ngakho izinombolo eziningi ezisolisayo azisakufikeli nokukufikela.
Ngale ndlela, abantu obaziyo nabagciniwe kuwo othintana nabo bayadlula njalo, kuyilapho ungazange uphazamiseke ucingo oluyithonsi olukushiyela imibuzo. Uma ucingo lumisiwe kodwa lubalulekile ngempela, umuntu uzokuthumelela umyalezo — lokho ukushiya ulawula.
FAQ
Kungani kukhona inombolo engishaya icime?
Ngokuvamile yi-'Wangiri' scam: bafuna ushaye emuva kunombolo ekhokhisa imali eningi ngalo mzuzu. Ungashayi emuva uma ungayazi inombolo, ikakhulukazi uma iphuma phesheya.
Ngingakwazi yini ukubona ukuthi ngubani oshayile?
Faka inombolo ku-Google noma usebenzise i-app etshengisa abashayeli. Uma kubalulekile, umuntu osemthethweni uzoshiya i-voicemail noma i-SMS.
Ingabe ukushaya emuva kuyabiza?
Kunganjalo. Ukushaya inombolo ye-premium-rate noma yaphesheya kungalitha i-airtime yakho ngokushesha. Hlola inombolo kuqala.
Sources
- Information Regulator (South Africa) — inforegulator.org.za
- ICASA — icasa.org.za
- South African Banking Risk Information Centre (SABRIC) — sabric.co.za
Funda nalokhu
Izinombolo nama-prefix ayingozi: ungayibona kanjani inombolo esolisayo eNingizimu Afrika
Yiziphi izinombolo nama-prefix okufanele uziqaphele eNingizimu Afrika? Funda nge-premium-rate 0860/0861, izinombolo zaphesheya nokubona i-spoofing.
Amakholi athule: uma uphendula kungekho okhulumayo
Ifoni iyakhala, uyaphendula, kuthule du. Amakholi athule akulona iphutha lomugqa — nakhu ukuthi asho ukuthini nokuthi uwabika kanjani eNingizimu Afrika.
'Inombolo yami uqobo iyangishayela': kwenzenjani?
Ifoni yakho ibonisa inombolo yakho uqobo ishaya? Akubona umlingo noma iphutha — kungukukhwabanisa inombolo (spoofing). Nakhu ukuthi uzivikela kanjani.
Ongakwenza emva kocingo lobugebengu eNingizimu Afrika
Ukhwatshaniswe ngocingo eNingizimu Afrika? Izinyathelo: shayela ibhange, bika ku-SAPS, ku-SABRIC ne-Information Regulator. Imininingwane yangempela.